Twierdza Osowiec

ZWIEDZANIE TWIERDZY OSOWIEC I MUZEUM

Jak dotrzeć: do Osowca – Twierdzy można dojechać samochodem (8km) , rowerem lub pieszo (około 6 km). Trasa bezpieczna, mały ruch uliczny, prowadzi głównie drogą asfaltową, miejscami “żwirówka”. Początek w Goniądzu, dalej w zachodnim dojeżdżamy do przejazdu kolejowego przed trasą Ełk-Białystok. Kontynuujemy drogą asfaltową w kierunku Ełku, dalej do Osowca lub przed przejazdem w kierunku Osowca-Twierdzy żwirówką wzdłuż torów.

Wędrówka po terenie Fortu I Twierdzy Osowiec odbywa się wyłącznie z przewodnikiem (maksymalna grupa może składać się z 35 osób);
Uwaga: minimum zwiedzania to czas 2 godzin. Trasa liczy 9 godzin. W tym można obejrzeć: Muzeum Twierdzy Osowiec, podziemia, budowle fortyfikacyjne oraz wiele ciekawostek przyrodniczych. Miejsce zbiórki: przy bramie Jednostki Wojskowej, tuż za siedzibą Biebrzańskiego Parku Narodowego. Uwaga! Do zorganizowanych grup nie dołączamy indywidualnych turystów. Ewentualne zamówienia najlepiej dokonywać telefonicznie: kom. 600 941 954.
Czekamy na zwiedzających między godziną 10.00 – 15.00, w terminach:

1 maja – 30 czerwca: w soboty i niedziele, w tygodniu po uprzednim uzgodnieniu telefonicznym;
1 lipca – 31 sierpnia: w każdy dzień tygodnia od godz.10.00 do 15.00, w innych godzinach, tylko po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym;
1 września – 30 września: w soboty i niedziele, w tygodniu po uprzednim uzgodnieniu telefonicznym;
1 października – 30 kwietnia: tylko po uprzednim uzgodnieniu telefonicznym.

Z dziejów Osowca

Osadnictwo w rejonie Osowca istniało już w czasach przedhistorycznych. Świadczą o tym wykopaliska na okolicznych piaszczystych grądzikach i wydmach, w postaci tak zwanych stacji krzemiennych.
Osowiec to dawna wieś Okrasa, powstała przed 1444 r. Największy swój rozkwit przeżywa na przełomie XVII i XVIII wieku, za sprawą Stanisława Antoniego Szczuki, podkanclerzego litewskiego. Wtedy jego staraniem został wybudowany most na rz. Biebrzy oraz wzniesiono dwie karczmy i komorę celną. W 1743 r. Osowiec zostaje przekształcony w prywatne miasteczko o nazwie Marcinopol. Niestety, w 1827 r. traci prawa miejskie. Burzliwe i ciekawe były dzieje Osowca w czasie powstań narodowych. Dochodziło tu do licznych bitew i potyczek.
Nazwę miejscowości Osowiec należy tłumaczyć jako miejsce odludne, osowiałe i opuszczone. Inne pochodzenie nazwy można upatrywać od gatunku drzew, tj. osiki. Podówczas na tutejszych grądach rósł las osowy, czyli osikowy. Natomiast nazwa Osowiec-Twierdza została nadana w 1998 r. z inicjatywy Mirosława Worony, przy pełnym poparciu mieszkańców osady.

Twierdza Osowiec

Twierdza Osowiec stanowiła ważny element zespołu umocnień broniących zachodnich granic imperium rosyjskiego. Została usytuowana na jedynej przeprawie przez bagna biebrzańskie, w najbardziej newralgicznym
miejscu, to jest dwukilometrowym zwężeniu doliny Biebrzy. Jej ogólnym zadaniem była obrona przed ewentualnym atakiem wojsk niemieckich z Prus Wschodnich. Stąd na niej spoczął główny ciężar blokowania całej doliny, jak też zabezpieczenia linii kolejowej do Grajewa, ze szczególnym uwzględnieniem mostu kolejowego w Osowcu.
Budowę Twierdzy Osowiec rozpoczęto w 1882 r. a zakończono w 1892 r. Jednakże do wybuchu I wojny światowej trwały ciągłe prace modernizacyjne, polegające między innymi na wzmacnianiu budowli ceglanych dolewkami z betonu. W zasadniczym okresie wznoszenia twierdzy wybudowano cztery forty: Centralny (I), Zarzeczny (II), Szwedzki (III) oraz Nowy (IV), tworzący dobrze rozwinięty rejon umocniony.
Pierwsze trzy forty projektował i kierował na ich terenie pracami gen. inż. R. Krasowski (1882-1891). Fort IV był natomiast dziełem sztabskapitana inż. N. A. Bujnickiego. Z chwilą przystąpienia do fortyfikowania Osowca nastąpiło gwałtowne ożywienie gospodarcze regionu. Wzrósł transport kolejowy. Rozwinął się handel. Powstały cegielnie m.in. w rejonie Hornostaj i Knyszyna.
Mury w poszczególnych budowlach wznoszono tradycyjnymi technikami murarskimi z cegły pełnej, zazwyczaj o wymiarach 28 x 14 x 7 cm. Stosowano lepiszcze cementowo – wapienne. Natomiast fugi wypełniano wypukłą ozdobną spoiną cementową. W przypadku użycia bloczków kamiennych, zazwyczaj obrabiano je z pięciu stron do rozmiaru 45 x 25 x 15 cm. Oprócz masy ceramicznej i kamiennej wykorzystywano także stal, która w większości pochodziła z Niemiec. Na uwagę zasługuje również wręcz perfekcyjne kładzenie cegły. Warto też podkreślić dbałość budowniczych o estetykę obiektów. Pomimo ich militarnego przeznaczenia są bardzo dekoracyjne. Taki efekt uzyskano poprzez zastosowanie różnego typu ceglanych kształtek.
W latach 1914-1915 wojska niemieckie (8 Armii) nacierające z Prus, przeprowadziły trzy szturmy na warownię. Wszystkie spełzły na niczym, nawet ten, w którym użyto gazów bojowych (chloru) i zginęło około 2000 żołnierzy rosyjskich. Załoga ewakuowała się dopiero w dniach 18 – 23 VIII 1915 roku, ze względu na niekorzystną dla Rosjan sytuacją strategiczną na froncie. Mimo to, jako jedna z nielicznych zdała doskonale egzamin. Jej obrona przeszła do historii. A nawet została porównana z działaniami wojennymi w 1916 roku pod Verdun we Francji.
W okresie II Rzeczypospolitej wybrane budowle Twierdzy Osowiec były modernizowane przez Szefostwo Fortyfikacji oraz Kierownictwo Robót Fortyfikacyjnych. Wzniesiono szereg schronów o konstrukcji żelazobetonowej. Przez cały ten czas kwaterowały tu różne polskie formacje. Mieściła się m.in. Centralna Szkoła Podoficerska Korpusu Ochrony Pogranicza. Podczas września 1939 r. nie doszło do walk w obrębie Twierdzy Osowiec, sam fakt jej istnienia odstraszył wroga. Do tego też zapewne przyczyniły się stworzone zalewy i zapory przeciwczołgowe. Dalsze losy twierdzy były bardzo zmienne. W jej granicach kolejno na przemian stacjonowali żołnierze niemieccy i sowieccy.
Przez osiem lat powojennych w Twierdzy Osowiec nie było wojska. Dopiero w 1953 r. rozlokowano tu stacjonującą do dziś Jednostkę Wojskową. Wejście żołnierzy skutecznie ukróciło proceder rabunkowy we wszystkich fortach.
W najlepszym stanie zachowania są obecnie Fort I i Fort III. Natomiast pozostałe popadły w ruinę na wskutek działań wojennych, czy też procederu rozbiórkowego, dokonanego przez okoliczną ludność, tuż po II wojnie światowej.
9.X.1998 roku Twierdza Osowiec została wpisana do rejestru zabytków. W tym samym roku na terenie Fortu I (Centralnego) dzięki Osowieckiemu Towarzystwu Fortyfikacyjnemu (OTF) zostało otwarte Muzeum Twierdzy Osowiec oraz oddana do zwiedzania trasa historyczno-przyrodnicza.
Obecnie w Osowcu-Twierdzy działa wyżej wspomniane Towarzystwo. Jest organizowanych szereg imprez o zasięgu regionalnym, jak też ogólnopolskim.
Na fortach gniazduje bielik i wiele innych ptaków. Na stałe zadomowiły się łosie, sarny, itd. Natomiast w podziemiach budowli wojskowych znajduje się jedno z największych zimowisk nietoperzy w Polsce.
Ze schronami, tunelami i innymi budowlami wojskowymi, od dawna wiążą się liczne legendy. Twierdza ma też swoje duchy, w tym Czarną Damę oraz Tunel Śmierci, w którym pokutuje od 1912 r. duch oficera rosyjskiego. Odważni mogą również zaliczyć schron odchudzania oraz podjąć próbę wyjścia z labiryntu znajdującego się na rawelinie. Na szczęśliwego znalazcę oczekuje zakopana gdzieś w ziemi kasa, jednego z pułków carskich.
W Osowcu-Twierdzy znajduje się także Centrum Edukacji i Zarządzania BPN im. A. Pałczyńskiego.

Warto wiedzieć

Bunkier – tej nazwy nie używamy w odniesieniu do schronów! Jeżeli nie umiemy określić nazwy obiektu, stosujmy zastępcze określenia, np. budowla wojskowa, itp.
Fort – (franc. fort – mocny) samodzielny obiekt obronny w zasadzie z XIX i początku XX wieku, na rzucie pięciobocznym lub nieregularnym, złożony z wału bojowego z fosą i skazamatowanych budowli, najczęściej koszar, schronów pogotowia i potern.
Fosa – (rów) wykopane obniżenie terenu, rodzaj szerokiego rowu, stanowiące przeszkodę na zewnątrz wału bojowego. Rozróżniamy fosę mokrą (wypełnioną wodą) i fosę suchą (bez wody).
Kaponiera (kojec) – skazamatowana budowla do obrony w poziomie dna fosy. Kaponiery dzielą się na skarpowe, często wydłużone, półkoliście zakończone, wysunięte z oskarpowania wału bojowego i młodsze (po 1885 r.) jako tylko betonowa ściana z dwustronnymi strzelnicami w przeciwskarpie fosy.
Poterna – podziemny chodnik komunikacyjny.
Prochownia – magazyn amunicji. Rawelin ? trójkątna, samodzielna budowla wojskowa, połączona z fortem poterną lub wałem.
Schron – budowla fortyfikacyjna typu zakrytego, której głównym zadaniem jest ochrona ludzi, zwierząt i sprzętu bojowego przed niszczącym działaniem artylerii wroga. Schron stanowi element fortyfikacyjnej rozbudowy terenu. Ze względu na cechy szczególne niektóre nazywane są ostrogami, tradytorami i kaponierami.
Twierdza – ufortyfikowany rejon przygotowany do obrony okrężnej, posiadający stały garnizon, uzbrojenie i zapasy bojowe. Główne cele: zamknięcie ważnych dróg, przepraw, itp.